ՊԱՏՄԱՄՇԱԿՈՒԹԱՅԻՆ ՇԵՆՔԵՐ ԵՎ ՎԱՅՐԵՐ

1319

Պետ. ցուցիչ՝ 1.6.68

Ճարտարապետ՝ Շահիկ

Դամբարանը, ավելի ստույգ՝ նրա պահպանված ստորգետնյա հատվածը, գտնվում է Աբովյան փողոցում՝ 9 մ խորության նկուղային մասում։ Փորված է վառ կարմիր տուֆե ժայռի մեջ։ Կառուցվել է 1319 թ., մոնղոլական տիրապետության շրջանի բարձրաստիճան պաշտոնյայի և նրա մերձավորների համար։ Ճարտարապետն է հայազգի Շահիկ Վարդպետը՝ Եղվարդի Ազիզբեկենց Սուրբ Աստվածածին եռահարկ եկեղեցու (1301) շինարարը։ Հուշարձանի ստորգետնյա հատվածի մուտքի վերնամասում՝ ներքուստ փորագրված երկլեզվյան (հայերեն և պարսկերեն) արձանագրության մեջ նշված են կառուցման թվականը և կառուցող վարպետի անունը։

Դամբարանը բաղկացած է եղել ստորգետնյա և վերգետնյա հատվածներից։ Ստորգետնյա հատվածը բացվել է տեղում շինարարական աշխատանքների ժամանակ՝ 1990-ականների վերջին, և ուսումնասիրվել է 2001 թ. (հնագետ՝ Հուսիկ Մելքոնյան, ճարտարապետ՝ Արտակ Ղուլյան)։ Հայտնաբերվել են մարդկային կմախքի մնացորդներ, շքեղ հախճասալեր, շքաղյուսներ, ջնարակված և հասարակ խեցեղեն, հախճապակի, ձեթաճրագներ, մուտքի երկաթե փականի մասեր, ինչպես նաև վերգետնյա կառույցի բեկորներ (խարիսխ, խոյակ, զարդարուն ճակատակալ քար, քանդակազարդ բեկորներ, շթաքարերի մնացորդներ) և այլն։

Դամբանախուցը հատակագծում հավասարաթև խաչ է՝ ծածկված շթաքարե թաղերով, որոնք հենվում են իրար չկրկնող զարդաքանդակներով պատված որմնակամարների վրա։ Ներքին հարդարանքում օգտագործվել են ջնարակված բազմագույն հախճասալեր։ Մուտքը հյուսիսից է, և այն դամբանախցի հետ կապվում է նեղ միջանցքով ու քարե աստիճաններով։

Վերգետնյա կառույցը կանգուն է եղել մինչև XVII դարի 70-ական թվականները։ Նրա նկարագրությունը տվել է Երևան այցելած ֆրանսիացի ճանապարհորդ Ժան Շարդենը 1673 թ.՝ այն անվանելով աշտարակ։ Հավանաբար ավերվել է 1679 թ. մեծ երկրաշարժից, քանի որ հետագայում Երևան այցելած ճանապարհորդները նրա մասին որևէ տեղեկություն չեն հաղորդում։

Դամբարանը միջնադարյան վիմափոր ճարտարապետության և քանդակագործության արժեքավոր հուշարձան է։ Այն կարևոր նշանակություն ունի հայ-մոնղոլական և հայ-պարսկական պատմամշակութային առնչությունների ուսումնասիրության համար։